Over tirannie

Roepen dat er iets moet veranderen, verandert niets. Om geschiedenis te maken, zul je er iets over moeten weten. Neem je verantwoordelijkheid, wees alert. Want alles kan kapot. Ook onze democratie.

“We kunnen er niet op vertrouwen dat de democratie zal overleven.” Hoe kan je het begin van een totalitair regime herkennen en je ertegen verzetten? In ‘Over Tirannie’ beschrijft historicus en hoogleraar geschiedenis aan de Yale Universiteit Timothy Snyder 20 strategieën tegen een autoritaire overheid. Het boek is geïllustreerd door Nora Krug, hoogleraar Illustratie aan de Parsons School of Design in New York.

“De geschiedenis herhaalt zich niet, maar we kunnen er wel van leren. De geschiedenis kan ons geruststellen en ons waarschuwen,” aldus Snyder. Velen dachten dat we vanzelf naar meer mondialisering, meer redelijkheid en meer welvaart zouden groeien. Snyder noemt deze politiek van onvermijdelijkheid ‘een zelfgekozen intellectueel coma’. Anderen denken dat vroeger alles beter was. Ze verlangen naar momenten van toen die nooit echt hebben plaatsgevonden. Deze politiek van de eeuwigheid noemt Snyder ‘een hypnose’. Het maakt toekomstplannen of hervormingen onmogelijk.

Vaak is het einde van een democratie ingeluid door (vermeende) groeiende ongelijkheid en de machteloosheid van die democratie om er iets aan te doen. Volgens Snyder heeft iedereen de mogelijkheid én de verantwoordelijkheid om daar actie tegen te ondernemen.

Geef het goede voorbeeld
Om te beginnen: gehoorzaam niet bij voorbaat. Mensen die al bedenken wat een onderdrukkende overheid zal willen, laten de machthebbers zien wat mogelijk is. Zulke aanpassingen kunnen niet meer teruggedraaid worden. Geef toekomstige generaties het goede voorbeeld. Wees vaderlandslievend: wat betekent je land? Wees een patriot, geen nationalist: toon interesse in wat er in de wereld gebeurt, voel geen haat voor anderen.

Zorg dat er wat te kiezen blijft

Verdedig maatschappelijke instellingen. Want die vallen om als wij er niet pal voor staan. Denk aan journalistiek, wetten, rechtbanken, vakbonden. Intern vraagt dat het bewaken van de beroepsethiek. Autoritaire leiders gedijen bij gehoorzame ambtenaren, advocaten, juristen, rechters, artsen en zakenlieden. Handhaaf ethische standaarden. Geef aan goede doelen en wees actief in organisaties die voor jouw levensovertuiging staan.
Ook het meerpartijensysteem moet je verdedigen, net als democratische verkiezingen. “Elke verkiezing kan de laatste van je leven zijn,” weet Snyder, en toont voorbeelden uit het recente verleden. Zorg dus dat er echt wat te kiezen blijft en voorkom een eenpartijstaat.

Koester je eigen taal

Kijk niet weg bij tekens van haat en wen er niet aan: haal ze weg. Snyder noemt dat ‘verantwoordelijkheid nemen voor het aanzien van de wereld’. Dit geldt ook voor onze taal: koester die. Clichés worden eindeloos herhaald in de media, ook door mensen die het er niet mee eens zijn. Let op gevaarlijke woorden en wees alert op het gebruik van termen als ‘extremisme’, ‘terrorisme’, ‘noodtoestand’ en ‘uitzondering’. Zeker als dat inhoudt dat we onze vrijheid moeten opgeven voor ‘veiligheid’. Snyder: “Bedenk je eigen manier van spreken, herhaal niet wat anderen zeggen. Lees boeken, zorg voor een eigen mentaal arsenaal.”

Wees bereid om ‘nee’ te zeggen

Blijf ook nadenken als je een wapen moet dragen. Snyder: “Vooral als mannen met geweren uniformen gaan dragen en optochten organiseren.” En al helemaal als ze vermengd raken met politie en leger. Wees bereid om ‘nee’ te zeggen. Sterker nog: wees het eerste schaap over de dam. Het kan vreemd voelen om iets anders te doen of te zeggen, maar verbreek de status quo. Wees zo moedig als je maar zijn kunt. “Als niemand wil sterven voor de vrijheid, sterven we allemaal in dictaturen,” is Snyders conclusie. Blijf kalm als het ondenkbare gebeurt. Snyder: “Moderne tirannie is terreurmanagement.” Het gaat om het uitbuiten van ‘crises’, al dan niet zelfverzonnen.

Onderzoek alles

Feiten opgeven is je vrijheid opgeven. Geloof in de waarheid. Snyder: “Er is een verschil tussen wat je wilt horen en wat er echt gebeurt.” Een signaal is openlijke vijandigheid tegen de controleerbare werkelijkheid. ‘Post-truth’ bestaat al generaties lang: herken de beweringen. Onderzoek alles: zoek zelf dingen uit en maak onderzoeksjournalistiek mogelijk, bijvoorbeeld door een abonnement op een (digitale) krant of tijdschrift.

Ga naar buiten

Maak oogcontact en ga in gesprek. Snyder: “Dat is beleefd, goed burgerschap en een manier om contact te houden met je omgeving en sociale barrières te doorbreken.” Nog een stap verder: ‘bedrijf politiek fysiek’. Ga naar buiten, naar onbekende plekken met onbekende mensen. “Succesvol verzet betekent dat ideeën over verandering aanslaan bij mensen met verschillende achtergronden, die het niet over alles eens zijn,” schrijft Snyder. Leer van mensen in andere landen, want problemen met antidemocratische krachten zijn een wereldwijd probleem. Snyder: “Zorg dat je een paspoort hebt, dat maakt nieuwe ervaringen mogelijk.”

Zorg voor een privéleven

En niet te vergeten: zorg voor een privéleven. “Je bent alleen vrij als je zelf kunt beslissen wanneer je gezien wordt. En als je zelf kunt bepalen wat anderen over ons weten en wanneer,” legt Snyder uit. Want eenmaal in jouw privésfeer kunnen anderen je vernederen en jouw relaties met anderen verstoren. Hij adviseert regelmatig je persoonsgegevens op je computer op te schonen. Volgens Snyder is in die zin ook de Wikileaks-affaire een vorm van waarheidsvervalsing en een schending van basale rechten, omdat ze zonder toestemming vergaard en gepubliceerd zijn en uit hun context zijn gehaald.

Leestips:

•          Het complot tegen Amerika, van Philip Roth
• ·       Dat gebeurt hier niet, van Cinclair Lewis
• ·       Taal en politiek, van George Orwell
• ·       Niets is waar en alles is mogelijk, van Peter Pomerantsev

Bernadet Timmer