Stuurloos

Voordat de burger de overheid kan vertrouwen, moet de overheid eerst de burger weer vertrouwen. Dat is een van de conclusies van journalist Kustaw Bessems in zijn boek 'Stuurloos'. Daarin behandelt hij de problemen die hij ziet bij de overheid en komt met mogelijke oplossingen. “De lat moet een heel stuk omhoog. Weet wat je rechten zijn én die van anderen. Polderen duurt lang, maar er komt vaak een oplossing uit met veel draagvlak.”

Bessems ontmaskert een paar pijnlijke aannames. Bijvoorbeeld dat onze rechtsstaat beschermd is door de Grondwet. “De Grondwet beschermt ons uitstekend tegen een betere bescherming van onze grondrechten… Nederlandse rechters mogen Nederlandse wetten niet toetsen aan de Nederlandse Grondwet. Ze mogen slechts toetsen aan internationale verdragen.”

Hij ziet het gevaar van ‘constitutioneel bederf’: de creatie van een bijna permanent crisisbestuur dat uit vermeende nood de volksvertegenwoordiging en dus de Grondwet mag passeren. “Geef burgers informatie over het probleem en de dilemma’s en heb vervolgens relevant geduld. Laat de Nederlandse samenleving even meekijken en meedenken. Laat zien wat jij doet, wat andere landen doen en laat realistische scenario’s zien. Je moet rechten tegen elkaar afwegen én tegen het algemeen belang.”

De prijs van het praten

De adviezen en besluiten in de tijd van de coronaperiode noemt Bessems een ‘hardnekkige staat van ontkenning’. “De regering liet ‘wetenschappers’ van onder meer het OMT en RIVM de dienst uitmaken en nam zelf geen verantwoordelijkheid. Terwijl die wetenschappers ook leden aan tunnelvisie. Creëer draagvlak door open zijn, consistent zijn, naleven wat je zegt, herhalen, voorwaarden scheppen, motiveren en steunen, hulp bieden.” Bovendien: “Voor een goed functionerend bestuurlijk apparaat is een democratische rechtsstraat in tegenspraak onmisbaar. De prijs van het praten is hoger voor degene die een afwijkend standpunt heeft.”

Gebrek aan kennis

Ook de inzet van ‘de wetgeving’ blijkt onnodig star. Sandra Palmen, ex-juridisch adviseur van de dienst Toeslagen bij de Belastingdienst: “Er is verschil tussen het uitvoeren van de wet en het toepassen van het recht. Ons rechtsstelsel is zo ingericht dat niemand in de knel hóeft te komen.” En: “Ambtenaren weten vaak niet dat het recht veel ruimte en instrumenten heeft. De beginselen van behoorlijk bestuur staan ook gewoon in de wet. Er is gebrek aan kennis.” Bessems vraagt zich af of je van lagergeplaatste ambtenaren wel kunt verwachten dat die in het geweer komen als hun bazen daar niet voor openstaan of dat zelfs afstraffen.

Uitbesteden van expertise

Een andere zorgelijke ontwikkeling is de uitbesteding. Bessems interviewt hierover onder meer softwareontwikkelaar en cybersecurity-expert Bert Hubert: “Grote bedrijven zijn vaak een stapeltje contracten geworden: ze hebben bijna alles uitbesteed bij externe leveranciers. De overheid heeft zich de laatste 40 jaar naar die grote bedrijven gemodelleerd. Ze hebben niet genoeg expertise meer om de nodige expertise in te huren. Ze weten niet genoeg meer van een onderwerp af om de goede vraag te stellen.” Dat is onverantwoord, want de overheid doet dingen die grote effecten hebben op mensenlevens. Vaak geautomatiseerd.

Grote afstand

“Denken en doen zijn twee gescheiden werelden in het bestuur. De mensen op de grootste afstand zouden pakweg om de 2 weken het pand uit moeten om eens te bekijken wat er gebeurt”, vindt Bessems. Een KCC-medewerker beaamt dat: “Je kunt het altijd merken als op een beleidsafdeling een nieuw iemand zit, want die neemt nog meteen de telefoon op. Na een maand of 2 is dat in veel gevallen klaar.”

Beleid stapelen

Volgens Bessems is de kern dat politici ervoor moeten zorgen dat problemen worden opgelost; ze moeten zelf geen oplossingen bedenken. “Bewindslieden scoren met plannen ‘erdoor krijgen’. Afblazen geldt als gezichtsverlies. Nieuw beleid wordt bovenop lopend beleid gestapeld. Zonder dat al die voornemens elkaar per se versterken of überhaupt op elkaar aansluiten.” Pier Eringa, onder meer ex-directeur ProRail, voegt daaraan toe: “Wees ondergeschikt aan het gezag, maar wel mét gezag. Ik denk dat Nederland geholpen is met steviger leiding op uitvoeringsorganisaties die soms tegen politiek en beleid kan zeggen: wij moesten dit maar niet meer doen zo.”

Gebrek aan inlevingsvermogen

Bessems: “De weerzin tegen ‘de ander’ is bij een grote groep mensen nooit ver weg. Publieke figuren hoeven niet veel te doen om die aan te wakkeren. En sociale media zijn daarin met hun sturende algoritmen een katalysator. Betrouwbaar bestuur kan iets bijdragen aan het wegnemen van de voedingsbodem. Behoefte aan erkenning blijkt steeds weer de gemene deler.”

Zijn conclusie: “Goed bestuur biedt nergens garantie voor, maar het vergroot onze kansen.” Voor Bessems begint alles bij de rechtsstaat. Ook op scholen zouden ze leerlingen ‘democratische geletterdheid’ moeten bijbrengen, net als rekenen en taal. “Een goede leider verdedigt niet standvastig de eigen werkelijkheid, maar onderzoekt steeds zijn mogelijke ongelijk. Maak je beleid? Dan praat je om de paar weken met iemand voor wie je beleid is bedoeld. Het scheelt veel als je mensen die vanuit de burger naar het systeem kijken bínnen het systeem hebt. En laat bestuurders en organisaties zich aansluiten bij alles wat burgers zelf al ondernemen. Geef ze die verantwoordelijkheid én de middelen. Heel veel van wat de overheid wil oplossen, daar zijn mensen zelf al mee bezig. Maar voordat de burger de overheid kan vertrouwen, moet de overheid op haar beurt eerst de burger weer vertrouwen.”

Luistertip: podcast Stuurloos https://podcastluisteren.nl/pod/Stuurloos

Leestip: De consultancy industrie van Rosie Collignon en Mariana Mazzucato

Dit boek is besproken als onderdeel van een serie boeken over 'Ambtelijke ruimte' in samenwerking met de Unit Strategie van de gemeente Almere.