Betekeniseconomie

 

“Democratie is een groot goed. Iedereen verdient het evenveel om er te zijn. Maar we zijn een beetje doorgeslagen in het individualisme: het is omgeslagen in egoïsme. Individuele vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid zouden samen moeten gaan.”

Kees Klomp, programmamanager Agency aan de Hogeschool Windesheim, onderzoekt het vermogen om actie te ondernemen of te kiezen welke actie we ondernemen. Tijdens een bijeenkomst voor oud-studenten Communicatie deelt hij zijn inzichten over een nieuw toekomstverhaal, om mensen te helpen ‘zichzelf te laten engageren’.

“Communicatie is het belangrijkste onderwerp als het om transitie gaat,” zegt Klomp. “We kunnen proberen omstandigheden te creëren waarin mensen intrinsiek gemotiveerd raken. Van huizenmarkt tot klimaatverandering: de machteloosheid maakt veel gevoelens los. Daar moeten we iets mee.” Mede daarom las hij dit jaar de ‘Duurzame Troonrede’ voor met de titel ‘Hoop is een werkwoord’, die op de eerste dinsdag van september wordt voorgedragen. “We hebben het nauwelijks over de impact van klimaatverandering op de economie. Als we de opwarming onder de 2,5% weten te houden, dan is het inkomensverlies 19% per jaar van het BNP (Bron: The Economist). Dat is structureel: de nieuwe realiteit.”

Intervidueel

De kern van het nieuwe verhaal is dat klimaatverandering een symptoom is van het systeem, toont Klomp, onder andere aan de hand van het model van Charles Eisenstein. “Klimaatverandering, welvaartsverschillen, verlies aan biodiversiteit: het heeft allemaal te maken met de manier waarop we de economie hebben ingericht. We zien alleen het topje van de ijsberg: hetere zomers, meer en vaker regen, overstromingen, stormen. In Nederland gaat twee derde van al het geld dat verdient wordt ten koste van mens en milieu. Wet- en regelgeving helpen hier niet (genoeg) tegen. Dat roept om een breed gedragen verhaal, een geloof bijna. We geven allemaal gestalte aan dat verhaal. Het gaat niet alleen om het individu, maar om het intervidueel: de interactie tussen mensen. Het leven op aarde is gebaseerd op interrelationele afhankelijkheid: het samenwerken van soorten.”

Immaterieel

We gaan – zie ook de piramide van Maslow – uit van de Homo Economicus: een behoeftegedreven leven, met materieel in de basis, dan komt emotioneel, sociaal en ten slotte een topje spiritueel. Daarbij gaat het vooral over koopkracht of bestaanszekerheid. Maar het kan ook andersom: uitgaan van een waardegedreven leven. De vraag draait dan om ‘wat waarderen we?’ in plaats van ‘wat hebben we nodig?’. Klomp: “Op een begrafenis heb je het over wat iemand heeft betekent voor anderen, niet over hoeveel hij heeft, terwijl het verhaal van de ‘levenden’ vaak draait om bezit. We waarderen bijna alles in geld. Zo is de feitelijke waarde van een boom vooral de prijs van het hout. Maar de capaciteit van die boom is vele malen meer waard; schaduw, CO2-opname en zuurstofproductie, groen in de omgeving, voedsel en nestgelegenheid, biodiversiteit. We moeten erkennen dat we levende wezens zijn op een levende planeet.”

Levenscentrisch

Klomp vraagt om een brede(re) blik voor het nieuwe verhaal. Want de economie is egocentrisch, gaat over ‘ik’. En de maatschappij is wereldcentrisch, gaat over ‘wij’. Terwijl de ecologie levenscentrisch is, en gaat over alle wezens op deze aarde. “We moeten verder kijken naar wat een mens, of wij als mensen nodig hebben: wat heeft ons ecosysteem nodig? Want wij bestaan bij de gratie van dat systeem. Als het slecht gaat met de bij, gaat het slecht met ons. Hoe creëer je met je bedrijf een levenscentrische benadering?” Dat vraagt om bloeien in plaats van groeien, volgens de door Klomp aangehaalde professor Nancy Bocken. Zij introduceert ‘flourishing’: sociaal en milieuwelzijn boven winst zetten, bijvoorbeeld door dit te stimuleren met belasting en subsidies.

Rechthebbende

Daarmee wil Klomp ook dat we verder kijken dan de financiële belangen van de aandeelhouders en de belangen van de stakeholders. “Nederland is wereldkampioen stakeholdership. Dat komt onder meer door het polderen. Maar wat zijn de rechten van dieren, planten, rivieren, grond? Wie komt daarvoor op? Mensen kunnen naar de rechter als zij menen dat het handelen van een ander ten koste gaat van hun milieu. Vanuatu vecht dit nu aan en maakt grote bedrijven die bijdragen aan de zeespiegelstijging verantwoordelijk en strafrechtelijk vervolgbaar. Dit gaat het businessdomein extreem veranderen. Want dan is een dier of rivier niet langer een object, maar een subject.”

Transitie

Een dominante cultuur, die wij ‘normaal’ vinden, en een onderstroom wisselen elkaar continu af. Een overzicht van die beweging zie je in het Overton-venster: van ondenkbaar en radicaal naar acceptabel, verstandig en populair, wat uiteindelijk beleid wordt. Je kunt ook doorslaan en de andere kant opgaan, van beleid naar ondenkbaarheid. Klomp: “De macht van het dominante systeem neemt af. Het bestaande verhaal werkt niet meer; we zullen een nieuw verhaal moeten verzinnen met elkaar. We zien steeds vaker activistisch gedrag, mensen die proberen de regie over het leven naar zich toe te trekken. Een nieuwe cultuur begint met pioniers, die verbinden, netwerken bouwen en voeden, praktijken ontwikkelen en winnen aan zichtbaarheid, aantrekkingskracht en invloed.”

Daarin heeft communicatie een heel belangrijke rol in het verschuiven van de publieke opinie. Klomp: “We moeten het systeem bevragen en verhalen maken. Storymaking is de kracht van voorlevers; de maker is het verhaal. Een voorlever is een voorbeeld, geeft handelingsperspectief. Die doet niet zo veel bijzonders, maar wel iets wat jij ook zou kunnen doen. Het doel is bereikbaar.”

Leestip:

Kees Klomp is auteur van ‘De Regenmaker, een hoopvol toekomstverhaal'