De grens van ambtelijke gehoorzaamheid
In de serie
lezingen over Ambtelijke Ruimte verkende Afshin Ellian op 3 september
2024 met een zaal vol ambtenaren in de Nieuwe Bibliotheek van Almere het antwoord op de vraag: wat kun je
als ambtenaar en hoe kun je dat het beste doen? Ellian is expert in het internationaal publiekrecht en rechtsfilosofie en ‘hoogleraar Encyclopedie van de
Rechtswetenschap’ aan de Universiteit Leiden.
Het
wettelijk kader geeft veel ruimte aan de ambtenaar, maar houdt ‘redelijkheid’
in het oog. Volgens Ellian is het kernprobleem dat op Rijksniveau ministers
verantwoordelijk zijn en dat college en raad op lokaal niveau verantwoording
moeten afleggen aan de samenleving. “Ambtenaren worden daardoor beschermd, maar
moeten wel nadenken over hun handelen.”
Zonder woede en partijdigheid
“Politiek is een stormachtige manier van leven. Je kunt ziek worden door de politieke verhoudingen,” zegt Ellian. Max Weber, een van de grondleggers van de sociologie, beschrijft al in 1919 (in ‘Politiek als beroep’) dat de overheid als een bedrijf wordt gezien, waar je ‘zonder woede en partijdigheid’ moet werken. Zonder morele discipline en zelfverloochening zou het hele apparaat ineenstorten. Privésfeer bestaat niet als het betrekking heeft op je werk. Dan moeten disciplinaire maatregelen genomen worden, anders heb je geen gezag meer.Democratie kan volgens Weber
alleen werken als ambtenaren onpartijdig zijn. Volgens Ellian is dit bijna
onmogelijk. Hij illustreert dit met het verhaal van Antigone (‘zij die geboren is om tegen te werken’) uit de Griekse mythologie. Het verhaal toont het verschil tussen het door mensen bepaalde recht en het 'natuurrecht', het recht van de natuurlijke orde der dingen. Ellian: “Ben je het niet eens met het recht dat
door het bestuur is vastgesteld? Zeg dat het fout is, beleefd, maar scherp.”
Vrijheid van meningsuiting
Ellian waarschuwt: “Je kunt niet zelf de geldigheid van een wet bepalen. Als er geen enkele mogelijkheid bestaat om in de openbaarheid te demonstreren, dan moet je bedenken of je dit wel wilt. Maar als iets heel erg in strijd is met je geweten, dan kun je gebruik maken van de vrijheid van meningsuiting. Je hebt de ruimte om met argumenten te komen. Je kunt het intern aan de orde stellen en je mag ook demonstreren. Het moet alleen het vervullen van je functie niet onmogelijk maken.” Het bezetten van de A12 wordt dan lastig, volgens Ellian. Hij stelt: “Ga nooit voor een ‘goed gevoel’ actievoeren. En stel jezelf de vraag of je voor een andere baan zou kiezen, als het uitvoeren van beleid botst met je geweten.”Zoeken naar balans en streven naar gerechtigheid
Eigenlijk is het een zoektocht naar evenwicht. Zoals de idealen van de machtige familie De Medici in de 15e eeuw: banken als verbinding tussen (handels)steden voor de onderlinge afhankelijkheid, vrouwenemancipatie en kunst. Machiavelli schreef in die tijd al: met alleen christelijke deugden kun je geen land leiden. Ellian: “In de politiek is altijd een strijd gaande tussen volk en elite. Als het volk het voor het zeggen krijgt, krijg je georganiseerde rancune. Dat wordt een bloedbad. Als alleen de elite het voor het zeggen heeft, krijg je grootschalige fraude en vriendjespolitiek. Je hebt balans nodig. Zonder restricties heb je geen beleid.”Kijkend naar het toeslagenschandaal concludeert Ellian: “De hele Nederlandse staat heeft gefaald. Het recht is gebaseerd op het streven naar gerechtigheid. Maar als je niet weet wat gerechtigheid is, heb je een probleem. Want dan ga je je ook niet verdiepen in een alternatieve oplossing. Kijk naar hoe rechtsbescherming in de wet geregeld is. Welke marges heb je voor de legitimiteit van een besluit? Het begint met het stellen van die vraag, aan jezelf en aan de ander.”
Reacties
Een reactie posten