Omarm de chaos

 

“We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk.” Een bekende uitspraak van Jan Rotmans, hoogleraar transitiemanagement aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en oprichter van DRIFT, het Dutch Research Institute For Transitions. Op 17 oktober gaf hij een lezing in de serie ‘De Toekomst begint NU’. Een van die veranderingen is de energietransitie. Wat betekent die voor Almere? Rotmans voorspelt chaos en raadt ons aan die te omarmen en er ons voordeel mee te doen, want chaos is broodnodig voor verandering.

“Het is turbulent, wat er om ons heen gebeurt,” zegt Rotmans. “Het is een structurele onderstroom van verandering: geopolitieke spanningen, deglobalisering, voelbare klimaatverandering, energietransitie, migratie…. Voor een systeem is chaos een opluchting, een uitbraak. Het is iets om te vieren: het begin van een nieuw tijdperk. Ik pleit al heel lang voor een ministerie van Afbraak: alles wat verdwijnt, biedt ruimte voor iets nieuws.”

Schokken

Tijdens de Industriële Revolutie hadden we een heilig geloof in vooruitgang, maar de sociale kloof werd te groot, wat de volgende transitie veroorzaakte. “In de 19de eeuw gingen we geen pleisters plakken, maar structurele maatregelen nemen door wet- en regelgeving.” Enorme schokken kunnen ook nu tot  verandering leiden: de oorlog in Oekraïne, de aardbevingen in Groningen. De vraag is wie hierin leidend zal zijn. Rotmans: “De overheid bepaalt het slechts deels door het te verbieden of het duurder te maken; het begint onderop. Zo verandert de sociale norm.” Zoals bij roken: het ging van stoer en gezellig naar vies, asociaal en slecht voor het milieu.

Kantelpunt

Semipermanente crises komen in golven op ons af. Rotmans: “Corona was naar, maar niet te vergelijken met de klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis. De crisis zit ook in onszelf, want we willen graag meer en beter. Dat leidt tot ongeremde groei. Dat gaat bijna altijd ten koste van de natuur. We voldoen al niet aan onze eigen normen voor stikstof. Als we al leren, dan doen we dat tijdens en na een crisis. 25% van de mensen die het anders doet, kan de rest van de mensen meenemen. Dat is het kantelpunt. Transities zijn systeemveranderingen, dingen écht anders doen. De toekomstige generatie zal bij een auto denken aan een stekker en bij een huis aan een energiecentrale. De persoonlijke transitie is daarom de belangrijkste transitie.”

Het eerlijke verhaal

“De komende 10 jaar worden lastig, dat is het eerlijke verhaal. Want de crises gaan gepaard met toenemende ongelijkheid. Veel dingen worden duurder. Dat gaat ten koste van de onderklasse en een deel van de middenklasse. Het is een schande dat wij Artsen zonder Grenzen en het Rode Kruis nodig hebben om mensen te helpen, terwijl wij een van de rijkste landen ter wereld zijn. Dan moet je structurele maatregelen nemen om die ongelijkheid tegen te gaan. We zullen scherpe keuzes moeten maken.”

Cascade

Wat moet er gebeuren voor de energietransitie volgens Rotmans? “Een energietransitie is niet: olie, steenkolen en gas vervangen door zonne- en windenergie. We gaan een totaal ander systeem opbouwen. Van fossiel naar duurzaam, van centraal naar decentraal. Een cascade van uitwisseling van energie tussen auto en huis, huis en straat, straat en wijk, woningen en bedrijven.” Groene waterstof vindt hij daarvoor niet de oplossing, want de industrie heeft alle waterstof nodig, die is niet voor wonen en mobiliteit. “Bovendien moeten we veel te veel inkopen bij landen waarmee we die banden juist niet meer willen. Als we zelf in de behoefte van groene waterstof willen voorzien, hebben we nog tien enorme windmolenparken nodig. Maar die ruimte hebben we niet in de Noordzee.”

Hergebruik

“En laten we nou niet die akkers vol gaan leggen met zonnepanelen: daar krijgen we spijt van,” vervolgt hij meteen. “De opbrengst gaat naar buitenlandse investeerders. Het kan veel slimmer: 90% van de daken van woningen en bedrijven heeft geen zonnepanelen.” Dat leidt weer tot een ander probleem: die panelen kun je niet hergebruiken. Hetzelfde geldt voor de windmolens, accu’s en mobiele telefoons. “We verspillen de grondstoffen die we nodig hebben. China bezit meer dan de helft van de zeldzame grondstoffen en heeft een groot deel van de infrastructuur in landen met veel grondstoffen in handen. Om de klimaatdoelen in 2050 te halen zijn tientallen keren meer grondstoffen nodig dan we nu al gebruiken. We gaan nieuwe mijnen in en buiten Europa financieren en onderhandelen over kritieke metalen. Hergebruik is voorwaardelijk voor de grondstoftransitie.”

Warmtenetten

Hij is gedraaid ten opzichte van kernenergie: het is niet alleen maar slecht, maar kan slechts 10% van de benodigde energie leveren en is dus niet dé oplossing. Rotmans: “Ik zie wel veel in aqua- en geothermie. En ik ben een voorstander van hybride, kleinschalige warmtenetten. Want het moet betaalbaar zijn, en geopolitiek verantwoord.” Almere heeft een warmtenet met circa 55.000 aangesloten woningen. Qua warmteverbruik zijn we goed bezig. Rotmans nuanceert: “Op zich prima, maar stop met die biomassacentrale! Het bespaart veel minder CO₂ dan we ooit dachten en het is veel vervuilender. Daar wordt je ziek van. Zet liever in op de teelt van in de bouw bruikbare gewassen. 25% van het landbouwareaal in Nederland is genoeg om 10% CO₂ uit de lucht te halen.”

Gasloos

Het volgende probleem dient zich alweer aan: het stroomnet zit helemaal vol tot 2030 voor nieuwe bedrijven. Rotmans: “Na 2030 beginnen de problemen pas echt. De netbeheerders en de overheid hadden hier 15 jaar geleden al iets aan kunnen doen. Van alle gebouwen in Nederland zijn er slechts 25 circulair. En we bouwen nog steeds 2.000 woningen per dag met een gasaansluiting. Terwijl we 2.000 woningen per dag van het gas af zouden moeten halen om over 20 jaar gasloos te zijn! Hier moet een Crisis- en herstelwet voor komen.”

Friskijkers en dwarsdenkers

“We zijn de laagstgelegen delta en het drukst bevolkte land ter wereld en we hebben geen plan! Ik denk dat de komende 100 jaar elke vierkante meter van Nederland op de schop gaat. Ben je voorbereid? Wat zijn de wegen ernaartoe?” Zijn advies voor ambtenaren en bestuurders: “Almere denkt teveel vanuit beperkingen. Denk vanuit vrije ruimte. We willen immers een betaalbare, betrouwbare, duurzame energievoorziening. Als je een transitie stukrekent, kom je er nooit uit.”

Een kleine groep friskijkers en dwarsdenkers is activistisch, een grote groep wacht af. Hij waarschuwt: “Ga niet polderen! Want 40% is meestribbelaar: zij bepalen het tempo, remmen af en stoppen het proces uiteindelijk. Ontwikkel organisch draagvlak met mensen die willen én kunnen. Neem 10 jaar de tijd voor verdieping. En zorg voor verbindend en authentiek leiderschap: leef het vóór. Kijk niet omhoog, maar in jezelf. Wees je eigen leider. Dat vergt moed en lef.”

De Toekomst begint NU! is een serie van 10 lezingen en workshops voor iedereen die verdieping zoekt in de toekomst. Alle onderwerpen hebben een relatie met de nog op te stellen Omgevingsvisie Almere 2050. We stappen uit het hier & nu en oriënteren ons op de toekomst door trends en ontwikkelingen centraal te zetten.

 

Leestips:

•          De perfecte storm – Jan Rotmans (2023) 
•          Omarm de chaos – Jan Rotmans (2021)