Waarom ons klimaat niet naar de knoppen gaat

Dit is de intrigerende titel van het boek van wetenschapsfilosoof Maarten Boudry. Hij noemt zichzelf ‘verbeterlijk optimist’ de juist wil doorgaan met groeien, in tegenstelling tot Paul Schenderling in zijn boek ‘Er is leven na de groei’. Want hij denkt dat een goede afloop voor deze klimaatcrisis mogelijk is door technologische ontwikkeling, “op voorwaarde dat we ons daartoe inspannen en geen domme dingen doen”. Oftewel: als we het hoofd koel houden.

Klimaatopwarming wordt de beslissende uitdaging van de 21^ste eeuw, aldus Boudry. De Club van Rome voorspelde in 1972 een catastrofe als we doorgingen met ongelimiteerde groei van de wereldbevolking, grondstoffengebruik en milieuvervuiling. Inmiddels is de klimaatramp uitgegroeid tot de belangrijkste bron van vooruitgangsscepticisme. Zelfs de wetenschap is het eens over de mensgemaakte klimaatopwarming. Wetenschapper Kimberly Nicholas vatte het zo samen:

•      It’s warming – de afgelopen 40 jaar waren warmer dan alle voorgaande jaren sinds de metingen in 1850. En de 5 warmste jaren waren na 2014.
•      It’s us – het belangrijkste broeikasgas is CO₂, dat onder meer vrijkomt door verbranding van fossiele brandstoffen. De hoeveelheid CO₂ is nu 10x zo hoog als de laatste 60 miljoen jaar.
•      We’re sure – 1 op de 3 CO₂-moleculen in onze atmosfeer komt van menselijke activiteiten.
•      It’s bad – bij elke graad opwarming neemt de schade toe voor mens en natuur.
•      We can fix it – we moeten onze uitstoot zo snel mogelijk terugbrengen tot nul. En dat kunnen we.

Fossiele brandstoffen

Waarom stoppen we (nog) niet met fossiele brandstoffen? Omdat die volgens Boudry ‘superfantastisch’ zijn: overvloedig, compact, spotgoedkoop, chemisch stabiel, eenvoudig te vervoeren en relatief veilig. We zouden arm, hongerig, ziek en ellendig zijn gebleven zonder. Ze zorgen voor energie, warmte, aandrijving en grondstoffen voor plastics, kunststoffen, kleding en medicijnen. Onze uitdaging is om hiervoor een superieur alternatief te vinden.

Alternatieven

Hij gaat de alternatieven langs. Zonnepanelen en windmolens worden steeds efficiënter en goedkoper, maar zijn afhankelijk van het weer en hebben veel ruimte en grondstoffen nodig. Om welvaart te bereiken en te behouden heb je 24/7 energie nodig. Als elektriciteit niet op het juiste moment op de juiste plaats komt, is het waardeloos. We kunnen extra opgewekte energie (nog) niet grootschalig opslaan. Daar kom je de winter niet mee door. Je kunt voor een deel waterkracht en geothermie gebruiken, maar dat is niet overal beschikbaar. Bovendien zorgen veel waterkrachtcentrales voor ernstige milieubelasting. Elektriciteit omzetten in waterstof geeft een groot rendementsverlies. Wil je 80 tot 100% variabele hernieuwbare stroom, dan wordt het energiesysteem zeker 2 tot 4x zo duur. En dan hebben we het nog niet over de energie voor zwaar transport, vliegtuigen en industrie.

Kernenergie

Het opwekken van kernenergie is niet afhankelijk van het weer en stoot geen CO₂ uit. Je kunt enorme hoeveelheden energie produceren op een klein oppervlak. In 1 kilo uranium zit 3 miljoen keer zoveel energie als in 1 kilo steenkool. En het is de helft goedkoper dan zon- en windenergie. Tegenstanders willen echter juist van kernenergie af, vanwege het gevaar van rampen meer kerncentrales en -afval. Boudry voert aan dat er door kernenergie veel minder doden vallen dan door fossiele brandstoffen als steenkool, olie en aardgas. “Als je 1x naar new York vliegt, krijg je honderden keren meer straling dan je ooit van radioactief afval zult krijgen.” Boudry heeft vertrouwen in de langdurige berging van kernafval in geologisch stabiele aardlagen. En dat dat afval mogelijk in de toekomst gebruikt kan worden als kernbrandstof. De conclusie van Boudry: niets is zonder risico’s, maar doorgaan met fossiele brandstoffen is gevaarlijker.

Tovenaars en profeten

Volgens Boudry zijn er twee benaderingen van het probleem: die van de tovenaars en die van de profeten. Profeten prediken de ethiek van grenzen; we overschrijden de draagkracht en van de planeet als we niet stoppen met die groei. Tovenaars denken dat slimme technologische oplossingen ons zullen helpen; groeien mag, zolang dat niet ten koste gaat van de natuur. Bijvoorbeeld door inbreiden van steden en nog hogere landbouwopbrengsten op minder land. Het prijsmechanisme zorgt ervoor dat als grondstoffen schaarser worden, producenten harder gaan zoeken, verbruikers een goedkoper alternatief gaan vinden en/of er spaarzamer mee omgaan. Zo heeft de smartphone de functies van heel veel andere apparaten overgenomen. Helaas zijn smartphones door hun hoge omloopsnelheid verre van duurzaam.

Meer welvaart

Wat Boudry betreft onderschatten profeten het menselijk vernuft. We zijn immers gered van de hongersnood door de industriële revolutie. Er leven nu 8 miljard mensen op de planeet, van wie er meer obesitas hebben dan honger. Het verbod op cfk’s redde de ozonlaag. We stopten niet met spuiten, maar vervingen ze door andere drijfgassen. En auto’s kregen filters.

Volgens Boudry zou een grote krimp rampzalig zijn. Loslaten van groei = ellende. Het legt de technologische innovatie stil en ondermijnt de welvaartsstaat: weg pensioenen, sociale zekerheid en ziekenzorg. Bovendien zou dit ook arme landen raken, door de enorme afname van consumptie en toerisme. En ook dan stoten we nog steeds veel CO₂ uit. Want fossiele brandstoffen zitten overal in. Met bezuinigingen krijg je niet de technologische innovaties die je nodig hebt. Meer welvaart, beter onderwijs en toegang tot anticonceptie zorgen ook voor een kleinere wereldbevolking. Zodra meer mensen welvarend zijn, beginnen ze vanzelf te ijveren voor een gezonde leefomgeving (Simon Kuznets curve). Groei is dus de beste verzekering tegen natuurrampen, aldus Boudry.

Ethische tragedie

Boudry noemt het klimaatprobleem ‘een uitzonderlijke ethische tragedie’ van ‘verschillende morele dimensies’ die samen bijna onoplosbaar zijn. Want als ik niet vervuil, maar mijn buurman wel, heb ik er dubbel last van: ik heb er dingen voor moeten laten én ik zit opgescheept met zijn troep. En waarom zou ik offers brengen voor een nageslacht, terwijl ik niet weet wat mijn inspanningen opleveren of wat zij ermee gaan doen? Maar alleen je eigen stoepje schoonvegen is niet genoeg, want klimaatopwarming is grenzeloos.

Oplossingsrichtingen

De overheid moet veel meer geld stoppen in onderzoek naar groene brandstof en veel meer belasting heffen op kerosine, meent Boudry. Minder vliegen is geen oplossing, omdat de 80% van de menen wereldwijd die nu nog nooit heeft gevlogen deels uit de armoede komt en ook eens een vliegtuig zal willen pakken. En de vleeshonger stil je ook niet met sojaburgers. Hef liever een universele belasting op CO₂-uitstoot.

Als aanvulling noemt hij: geld doneren aan een effectief klimaatfonds dat onderzoek doet naar slimme oplossingen tegen klimaatopwarming. Of de uitgestoten broeikasgassen uit de lucht halen. Bijvoorbeeld door meer bomen te planten. Maar die kunnen maar 60% van de uitstoot aan en kunnen zelf ook verbranden. Fabrieken kunnen het ook, maar dat zet nog nauwelijks zoden aan de dijk. Geo-engineering en genetische modificatie is voor velen nog een stap te ver. We gaan hoe dan ook een flinke opwarming tegemoet: de komende 10 jaar gaan we over die anderhalve graad heen.

Aanpassen aan veranderende omstandigheden is dus noodzakelijk. Bereid je voor op een warmere wereld, waarschuwt hij. Maar: met onze wetenschap en technologie, waarmee we eerder de natuur hebben geplunderd, kunnen we onze schade ongedaan te maken. Boudry: “Fossiele brandstoffen waren een fantastische ladder in onze menselijke vooruitgang. De splijting van de atoomkern is de overtreffende trap. Laten we het hoofd koel houden en geen remedies bedenken die erger zijn dan de kwaal. Als wij de planeet niet redden, zal niemand het doen.”

Leestips:

•          Waarom de wereld niet naar de knoppen gaat – Maarten Boudry, 2019
•          The Wizard and the Profet  – Charles Mann, 2018
•          More from less  – Adrew McAfee
•          A perfect moral storm – Stephen Gardener

Het boek ‘Waarom ons klimaat niet naar de knoppen gaat’ van Maarten Boudry is gelezen en besproken tijdens de Boekenclub van de Unit Strategie van de gemeente Almere in het kader van het thema ‘Denken over Groei’.