Buitenstaanders en gevestigden

Op heel veel vlakken is er een vertrouwenscrisis tussen overheid en burgers en tussen burgers onderling. Dat zien we onder meer terug in de lage opkomst bij de verkiezingen, de reacties op de coronamaatregelen, de discussies over de opvang van asielzoekers en de roep om duidelijkheid over het stikstofbeleid. In de Atlas van afgehaakt Nederland beschrijft Josse de Voogd, samen met René Cuperus, de kloof tussen gevestigden en buitenstaanders.

De Voogd is onderzoeker, publicist en sociaal geograaf. Hij heeft bijna alle Nederlandse gemeenten bezocht. Tijdens een Issuelezing van de Issuemakers en Logeion op 24 januari deelt hij zijn bevindingen. “Voor mij is het een zegen dat er zoveel partijen zijn. Zo kan ik heel specifieke biotopen onderscheiden in de sociale geografie. Toch zou je soms ook willen dat het meer verbonden kan worden.”

Bakfietsen

De atlas heeft veel meer teweeggebracht dan de schrijvers hadden gedacht. “De ene groep – de gevestigden – zitten veel meer aan de knoppen dan de andere – de buitenstaanders.” Het gaat dus niet zozeer om het verschil tussen stad en platteland. Twee naburige dorpen kunnen totaal verschillend zijn, net als bepaalde aangrenzende wijken in een stad. Een universiteit of industriegebied in een stad heeft invloed. Net als gentrificatie; mensen met meer inkomen in een opgeknapte wijk.

“Mensen zijn groepsdieren. Hetzelfde electoraat kiest vaak hetzelfde type woning en planten. Je hebt hele rijke linkse wijken en hele rijke rechtse wijken. Levensstijl doet er steeds meer toe. Je kunt aan de inrichting vaak al zien waar mensen op stemmen. Zo kun  je een soort micro-geografie van Nederland maken.” Bijvoorbeeld door het verschil tussen wijken met veel bakfietsen en wijken met veel scooters. Of wijken met rolluiken en wijken met geveltuintjes. “Stemgedrag is een soort barometer in de samenleving. Op sommige plekken stemmen mensen helemaal niet meer. Of verschuift het, omdat bepaalde kiezers zijn verhuisd of zaken in de omgeving zijn veranderd.”

Bloemkoolwijken

“Een stad is heel vaak planmatig opgezet, met wijken die in dezelfde periode zijn neergezet. Gevestigde partijen doen het goed in oude wijken en nieuwbouwwijken. Buitenstaanders zie je meer in woningen uit de periode daartussen: kort na de oorlog tot circa 1990. De gevestigden kiezen veel voor D66, GroenLinks en VVD. De bloemkoolwijken zijn de meest diverse wijken. Bijna de ziel van Nederland.” Daaromheen zie je de groeikernen, zoals Almere. Als je de kaart vervormt naar aantal mensen zie je dat dichterbevolkte plekken meer links kiezen. Of een lagere vaccinatiegraad in vooral armere wijken en niet zozeer in de Biblebelt. “Het ging meer om wantrouwen in de overheid.”

Gelijkgestemden

Zijn volgende boek gaat ‘Gelaagd land’ heten, omdat elke fase in de geschiedenis nieuwe sporen nalaat, als sediment. “Waar eerder de religie het stemgedrag bepaalde, is dat nu op veel plekken veel meer sociaal-economisch. Vanaf 2002 zie je een steeds grotere culturele tegenstelling vanwege opleidingsverschillen en migratie. Er ontstaan nieuwe partijen en een nieuw partijlandschap. Op sommige plekken zie je duidelijke religieuze grenzen. Het patroon van hoger opgeleiden is vrij gelijkmatig: zij trekken door het hele land voor studie, werk en wonen. Zij voelen zich overal thuis, zolang ze zich onder gelijkgestemden bevinden. Het onbehagen wordt steeds meer een plattelandskwestie. Steden worden steeds welvarender.”

Herstructureerders

Zo ontstaat ook een kloof tussen optimisten en pessimisten. “De middencoalitie is een coalitie van optimisten. Zij hebben Commissarissen van de Koning, meer burgemeesters en een goed netwerk. De andere partijen zijn buitenstaanders. Hun kiezers zijn pessimistischer. Niet-stemmers zijn afgehaakt en vaak te vinden in achterstandsgebieden. Er is een duidelijk verschil tussen de herstructureerders en degenen die geherstructureerd worden Er kan ineens een beslissing vallen waardoor je niet meer rond kunt komen. Beleid sluit niet helemaal aan op de belevingswereld van de andere kant.”

Dat is wat ook wel ‘de dwang van de broccoli’ genoemd wordt: gezonde bedoelingen sneuvelen vaak in een groep die in de overlevingsstand staat. “Dat heeft veel impact op het doenvermogen. Ons land lijkt een stuk mooier en eerlijker dan het geval is. De meeste mensen hebben niet door dat het zo slecht geregeld is. Om de bijstand hangt een sfeer alsof het een soort hangmat zou zijn.”

Inspraak

“We hebben een economische rechtse elite en een linkse culturele elite. De meerderheid zou de cultuur naar rechts willen hebben en de economie naar links. Maar allerlei issues worden zo ingevuld dat de herverdeling eruit gaat. Mensen in sociaal-maatschappelijk zwakke posities worden het meest getroffen door de klimaatverandering. Representatie en inspraak is heel belangrijk, maar veel groepen zijn aan het overleven. Er wordt ongelijkheid ervaren omdat nimby’s niet belanden in de wijken van de gevestigden.”

De lagere middenklasse komt niet vaak in aanmerking voor allerlei voorzieningen. “Daar zie je de grootste weerstand. De kunst is om de transities die nodig zijn, niet allemaal op de lagere klassen terecht te laten komen. Groepen worden verstoten uit de grote stad vanwege de hoge woningprijzen en verlies van werk. In de gebieden die de grootste klappen hebben gekregen van de globalisering vind je veel niet-stemmers.” 

Diversiteit

In de ‘burgerschapszone’ zie je dat mensen gezonder zijn en een collectief gevoel van samenhang hebben, dat je terugziet in vrijwilligerswerk, kerkgang en/of donaties. “Er is wel een verschuiving van randgemeenten van grote steden naar de regio: daar is veel onbehagen dat veel beleid gericht is op mensen van kleur in de grote stad. Veel achterstanden verder van de Randstad krijgen minder aandacht. Je ziet een verschuiving van proteststemmen van de randen van de stad naar de randen van het land. De diversiteit in het zwembad van Nieuwegein is intussen groter dan in de binnenstad van Amsterdam.”

Zijn conclusie: “Het is dus belangrijk om preciezer in te zoomen op de wijken in het land. Denk minder vanuit de winnaars. Heb oog voor de brugfunctie van gematigde buitenstaanders. En zeg soms nee tegen gevestigden. Laat het vooral niet doodlopen. De onvrede neemt toe en kan riskanter worden. Mensen begrijpen elkaar steeds minder en zitten steeds minder in elkaars leefwereld.”